NHÓM ĐỀ TÀI TRANG TRÍ TRANG TRÍ TRÊN
THÁP BÌNH SƠN
Nguyễn Anh Ngọc
Nằm trong kiến trúc chùa Vĩnh Khánh, Tháp Bình Sơn mang trong mình những minh triết Phật giáo tựa đẹp đoá sen hồng toả hương thu hút nhiều nhà nghiên cứu như Bercier, Chu Quang Trứ, Bùi Đăng Sinh, Nguyễn Quý Đôn, Tạ Huy Đức,…tìm hiểu, viết công bố trên sách, báo. Tuy nhiên trong nghiên cứu, các tác giả phần lớn đi vào khía cạnh lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, kỹ thuật xây dựng,…mà ít đề cập đến mảng mỹ thuật trang trí, một mảng đóng vai trò quan trọng về mặt diễn tả hình thức tín ngưỡng, hay nói đúng hơn đó là phạm trù chuyển tải cô đọng những triết lý “sắc sắc, không không” của Đạo Phật tới du khách lên chùa lễ phật hay thưởng lãm cảnh bụt. Bởi nếu coi tháp Bình Sơn là một công trình kiến trúc tuyệt tác được kiến tạo bằng đất nung, thì mảng mỹ thuật là sự cô đọng những đề tài trang trí Phật giáo đặc sắc được thể hiện bằng đôi bàn tay tài hoa của những người thợ gốm thời Trần trên đất Vĩnh Phúc.
Chẳng vì thế mà cái đẹp nâu trầm cổ kính của cây tháp Phật đã đi vào tâm hồn thi sỹ để toát lên qua câu ca như vừa tiếc nuối, mời gọi:
“Hỡi ai qua bến đò Then
Dừng chân mà ngắm tháp tiên bên đường”
Dừng chân ngắm tháp, du khách tìm về vẻ đẹp ngót ngàn năm tuổi qua mảng gốm hồng mộc mạc, ấm áp, chuyển tải cô đọng tính thiền của đạo Phật qua mảng đề trang trí như hoa sen, lá đề, hoa cúc, rồng, sư tử,…được trình bày trên khắp mặt phẳng, lồi, lõm của kiến trúc bằng lối thể hiện đồ án cân xứng, đường nét mềm mại, nhịp điệu giữa mảng khối tạo nên cho mỗi nội dung của mảng nghệ thuật độc đáo, đặc sắc và sinh động; mang dụng ý của nhà thiết kế kiến trúc nhiều hơn là sự trang trí ngẫu hứng, chính vì thế mà giữa hai mảng kiến trúc và mỹ thuật ở tháp Bình Sơn đã được phối hợp chặt chẽ tạo nên tính đồng bộ, mềm mại hơn cho kiến trúc tháp vốn từ chất liệu đất nung mộc mạc.
Cảm nhận ý nghĩa nhóm đề tài mỹ thuật mà người xưa gửi tới hôm nay tựa giống như tìm nghĩa một thông điệp hay sự giải mã ngôn ngữ tạo hình qua mảng khối không chỉ đơn thuần giữ vai trò trang trí làm sang cho kiến trúc mà còn chứa cả ý niệm của người xưa thâm trầm, sâu lắng của thiền học qua tám đề tài trang trí (bệ tháp, khám thờ và các tầng tháp) như sau:
Hình sư tử: Được các nghệ sỹ gốm thời Trần thể hiện trên đường diềm trang trí quanh đế tháp với lối bố cục mảng khối khoẻ, nhịp điệu. Theo quan niệm dân gian sư tử còn được gọi là ông sấm mang biểu tượng của sức mạnh, trí tuệ bảo vệ nơi Phật pháp; nét chung của mô típ sư tử là mặt thuôn, thân dài, đuôi mượt,..và mỗi con trong một tư thế vờn cầu khoẻ mạnh, sinh động tựa như chúng vừa hoá thân vào gốm để tồn tại vĩnh hằng cùng thời gian.
Hoa cúc dây: mang biểu trưng của mặt trời (dương) nhưng ẩn chứa hình ảnh của tu sỹ, tăng, ni được trình bày theo dải băng dài trên bệ tháp và các vị trí tiếp nối giữa các tầng tạo nên nét mềm mại, uyển chuyển cho kiến trúc. Đồ án hoa cúc dây được bố cục lượn hình sin nhịp nhàng với cành lá và hoa đan xen nhưng thể hiện được sự cách điệu đơn giản, các cánh hoa tỉa nhỏ, xếp tròn mềm mại, gợi cho người xem một tâm linh siêu thoát nhẹ nhàng nơi cửa Phật.
Hoa sen: Một loài hoa thanh tao, tinh khiết mang biểu tượng của đức Phật Thích Ca và giáo lý được cách điệu thành hai lớp bố cục tạo nên đế tháp chắc khoẻ nhưng thanh thoát hướng theo cùng phong cách bay bổng của kiến trúc. Lớp trên cánh sen ngửa, lớp dưới cánh sen úp, dáng cánh to, nhọn, diềm cánh có các hình móc xoắn toả sang hai bên, lòng cánh có các chấm tròn tựa như những hạt sương long lanh huyền ảo. Qua đó có thể thấy, bằng sự kết hợp khéo léo giữa nghệ thuật và kiến trúc, nhà thiết kế đã gợi cho người xem một ấn tượng gợi cảm như cây tháp mọc trên toà sen nở rộ. Mô típ kiến trúc gần giống với cây tháp sứ mô hình thờ ở chùa Chò xã Yên Phương, Yên Lạc (hiện đang trưng bày tại Bảo tàng tỉnh).
Như vậy có thể thấy rằng, trên cùng nhóm hoạ tiết trang trí, hoa cúc (dương) và hoa sen (âm) lại mang phảng phất sự kế thừa nghệ thuật trang trí thời Lý mà ở chúng đều mang tính mỹ cảm và biểu tượng của cặp phạm trù trong triết lý âm dương tạo nên sự cân bằng, hoà hợp là sự ước vọng của người nghệ sỹ năm xưa muốn gửi gắm, mong cầu hạnh phúc tời mưôn người.
Hoa văn hình học: được bố cục dày đặc trên đường diềm đế tháp với bố cục hình chám nổi. trong mỗi hình trám có khắc nổi hình bầu dục, xung quanh điểm các dấu móc hỏi “?” và mây cách điệu hình khách. Sự kết hợp nhuần nhuyễn trong nghệ thuật tạo hình bằng khối óc tư duy đầy sức sáng tạo đã gợi cho người xem không nhàm chán trước những hoạ tiết đơn điệu, góc
cạnh.
Hình con rồng: Là một trong những môtíp nghệ thuật trang trí phổ biến dưới thời phong kiến nước ta, nó được gán với sức mạnh vũ trụ mưa thuận gió hoà và quyền uy của vương triều. Trên tháp Bình Sơn, đồ án rồng được trang trí nổi trong vòng tròn đồng tâm hai bên cửa khám thờ (theo một số tài liệu khám dung để đặt tượng Phật) rồng mang nét đặc trưng thời Trần như đầu to, mào lửa mập, thân rồng cuộn tròn lượn hình song nước, bộ vây lưng nhỏ, chân trước đưa lên vuốt tóc, ngắm chúng thật ung dung ngộ nghĩnh. Hình rồng trang trí ở tháp Bình Sơn là rồng có sừng và cuộn tròn mình, đầu rúc vào giữa, chân đạp ra ngoài, sống lưng có vây như răng cưa, một chân trước đưa lên vuốt tóc.
Hoa văn song nước: trên tháp Bình Sơn có dạng hình núi phảng phất sự kế thừa nghệ thuật trang trí ở cuối thời Lý, như chân song choãi, ngọn song thuôn dần từ dưới lên trên, long ngọn song tạo lõm, lớp lớp kế tiếp nhau đều đặn, nhịp điệu.
Hình tháp nhỏ (tháp Bồ Tát): được bố cục trong hình vuông trang trí dày đặc trên các tầng tháp, thoạt trông ta cứ ngỡ là sự ngẫu nhiên trong trang trí, nhưng đó là triết lý luân hồi của đạo Phật, theo phạm trù âm dương hình tháp được bố cục trong ô vuông như gợi tín ngưỡng phồn thực của người Việt xưa, xung quanh hình tháp có các tia hào quang toả xếp tròn, lớp trong nhỏ và dấn lớn ra phía ngoài.
Lá đề: Là một trong những hoạ tiết trang trí phổ biến trên tháp Bình Sơn. Hình lá đề gợi nhớ cho người xem cảm nhận về cội bồ đề nơi Phật Thích Ca đắc đạođược các nhà thiết kế cách điệu từ quầng lửa sang đầu thường gặp trong các đồ án trang trí thời Lý với phần thân dưới rộng búp dần phề phía ngọn. Trong mỗi lá đề lại điểm đan xen các mảnh ngọc bội và sừng tê đặt đối ngẫu, phía dưới có hình hoa lá cách điệu đơn giản mà vẫn gợi cho người xem cảm nhận được.
Từ ngôn ngữ tạo hình, chúng có thể thấy tám nhóm đề tài trang trí Phật giáo trên tháp Bình Sơn đã chuyển tải cô đọng những triết lý luân thường của Đạo Phật, mà ở đó người nghệ sỹ năm xưa muốn gợi mở cho người xem suy tưởng khác nhau về con đường bát chính đạo (chính ngữ, chính nghiệp, chính mệnh, chính niệm, chính định, chính kiến, chính tư duy, chính tịnh tiến) như lắng sâu trong sự trầm tĩnh của tính thiền để dần toát lên qua mảng gốm thô mộc đang chuyển tải thông điệp của xưa tới hôm nay, góp phần làm phong phú về mặt tư liệu cho kho tàng mỹ thuật Việt Nam. Chính vì vậy, tháp Bình Sơn đã được Nhà nước xếp hạng dic tích quốc gia nhằm bảo tồn lâu dài các giá trị kiến trức, mỹ thuật phục vụ công tác nghiên cứu và du lịch.
THÁP BÌNH SƠN
Nguyễn Anh Ngọc
Nằm trong kiến trúc chùa Vĩnh Khánh, Tháp Bình Sơn mang trong mình những minh triết Phật giáo tựa đẹp đoá sen hồng toả hương thu hút nhiều nhà nghiên cứu như Bercier, Chu Quang Trứ, Bùi Đăng Sinh, Nguyễn Quý Đôn, Tạ Huy Đức,…tìm hiểu, viết công bố trên sách, báo. Tuy nhiên trong nghiên cứu, các tác giả phần lớn đi vào khía cạnh lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, kỹ thuật xây dựng,…mà ít đề cập đến mảng mỹ thuật trang trí, một mảng đóng vai trò quan trọng về mặt diễn tả hình thức tín ngưỡng, hay nói đúng hơn đó là phạm trù chuyển tải cô đọng những triết lý “sắc sắc, không không” của Đạo Phật tới du khách lên chùa lễ phật hay thưởng lãm cảnh bụt. Bởi nếu coi tháp Bình Sơn là một công trình kiến trúc tuyệt tác được kiến tạo bằng đất nung, thì mảng mỹ thuật là sự cô đọng những đề tài trang trí Phật giáo đặc sắc được thể hiện bằng đôi bàn tay tài hoa của những người thợ gốm thời Trần trên đất Vĩnh Phúc.
Chẳng vì thế mà cái đẹp nâu trầm cổ kính của cây tháp Phật đã đi vào tâm hồn thi sỹ để toát lên qua câu ca như vừa tiếc nuối, mời gọi:
“Hỡi ai qua bến đò Then
Dừng chân mà ngắm tháp tiên bên đường”
Dừng chân ngắm tháp, du khách tìm về vẻ đẹp ngót ngàn năm tuổi qua mảng gốm hồng mộc mạc, ấm áp, chuyển tải cô đọng tính thiền của đạo Phật qua mảng đề trang trí như hoa sen, lá đề, hoa cúc, rồng, sư tử,…được trình bày trên khắp mặt phẳng, lồi, lõm của kiến trúc bằng lối thể hiện đồ án cân xứng, đường nét mềm mại, nhịp điệu giữa mảng khối tạo nên cho mỗi nội dung của mảng nghệ thuật độc đáo, đặc sắc và sinh động; mang dụng ý của nhà thiết kế kiến trúc nhiều hơn là sự trang trí ngẫu hứng, chính vì thế mà giữa hai mảng kiến trúc và mỹ thuật ở tháp Bình Sơn đã được phối hợp chặt chẽ tạo nên tính đồng bộ, mềm mại hơn cho kiến trúc tháp vốn từ chất liệu đất nung mộc mạc.
Cảm nhận ý nghĩa nhóm đề tài mỹ thuật mà người xưa gửi tới hôm nay tựa giống như tìm nghĩa một thông điệp hay sự giải mã ngôn ngữ tạo hình qua mảng khối không chỉ đơn thuần giữ vai trò trang trí làm sang cho kiến trúc mà còn chứa cả ý niệm của người xưa thâm trầm, sâu lắng của thiền học qua tám đề tài trang trí (bệ tháp, khám thờ và các tầng tháp) như sau:
Hình sư tử: Được các nghệ sỹ gốm thời Trần thể hiện trên đường diềm trang trí quanh đế tháp với lối bố cục mảng khối khoẻ, nhịp điệu. Theo quan niệm dân gian sư tử còn được gọi là ông sấm mang biểu tượng của sức mạnh, trí tuệ bảo vệ nơi Phật pháp; nét chung của mô típ sư tử là mặt thuôn, thân dài, đuôi mượt,..và mỗi con trong một tư thế vờn cầu khoẻ mạnh, sinh động tựa như chúng vừa hoá thân vào gốm để tồn tại vĩnh hằng cùng thời gian.
Hoa cúc dây: mang biểu trưng của mặt trời (dương) nhưng ẩn chứa hình ảnh của tu sỹ, tăng, ni được trình bày theo dải băng dài trên bệ tháp và các vị trí tiếp nối giữa các tầng tạo nên nét mềm mại, uyển chuyển cho kiến trúc. Đồ án hoa cúc dây được bố cục lượn hình sin nhịp nhàng với cành lá và hoa đan xen nhưng thể hiện được sự cách điệu đơn giản, các cánh hoa tỉa nhỏ, xếp tròn mềm mại, gợi cho người xem một tâm linh siêu thoát nhẹ nhàng nơi cửa Phật.
Hoa sen: Một loài hoa thanh tao, tinh khiết mang biểu tượng của đức Phật Thích Ca và giáo lý được cách điệu thành hai lớp bố cục tạo nên đế tháp chắc khoẻ nhưng thanh thoát hướng theo cùng phong cách bay bổng của kiến trúc. Lớp trên cánh sen ngửa, lớp dưới cánh sen úp, dáng cánh to, nhọn, diềm cánh có các hình móc xoắn toả sang hai bên, lòng cánh có các chấm tròn tựa như những hạt sương long lanh huyền ảo. Qua đó có thể thấy, bằng sự kết hợp khéo léo giữa nghệ thuật và kiến trúc, nhà thiết kế đã gợi cho người xem một ấn tượng gợi cảm như cây tháp mọc trên toà sen nở rộ. Mô típ kiến trúc gần giống với cây tháp sứ mô hình thờ ở chùa Chò xã Yên Phương, Yên Lạc (hiện đang trưng bày tại Bảo tàng tỉnh).
Như vậy có thể thấy rằng, trên cùng nhóm hoạ tiết trang trí, hoa cúc (dương) và hoa sen (âm) lại mang phảng phất sự kế thừa nghệ thuật trang trí thời Lý mà ở chúng đều mang tính mỹ cảm và biểu tượng của cặp phạm trù trong triết lý âm dương tạo nên sự cân bằng, hoà hợp là sự ước vọng của người nghệ sỹ năm xưa muốn gửi gắm, mong cầu hạnh phúc tời mưôn người.
Hoa văn hình học: được bố cục dày đặc trên đường diềm đế tháp với bố cục hình chám nổi. trong mỗi hình trám có khắc nổi hình bầu dục, xung quanh điểm các dấu móc hỏi “?” và mây cách điệu hình khách. Sự kết hợp nhuần nhuyễn trong nghệ thuật tạo hình bằng khối óc tư duy đầy sức sáng tạo đã gợi cho người xem không nhàm chán trước những hoạ tiết đơn điệu, góc
cạnh.Hình con rồng: Là một trong những môtíp nghệ thuật trang trí phổ biến dưới thời phong kiến nước ta, nó được gán với sức mạnh vũ trụ mưa thuận gió hoà và quyền uy của vương triều. Trên tháp Bình Sơn, đồ án rồng được trang trí nổi trong vòng tròn đồng tâm hai bên cửa khám thờ (theo một số tài liệu khám dung để đặt tượng Phật) rồng mang nét đặc trưng thời Trần như đầu to, mào lửa mập, thân rồng cuộn tròn lượn hình song nước, bộ vây lưng nhỏ, chân trước đưa lên vuốt tóc, ngắm chúng thật ung dung ngộ nghĩnh. Hình rồng trang trí ở tháp Bình Sơn là rồng có sừng và cuộn tròn mình, đầu rúc vào giữa, chân đạp ra ngoài, sống lưng có vây như răng cưa, một chân trước đưa lên vuốt tóc.
Hoa văn song nước: trên tháp Bình Sơn có dạng hình núi phảng phất sự kế thừa nghệ thuật trang trí ở cuối thời Lý, như chân song choãi, ngọn song thuôn dần từ dưới lên trên, long ngọn song tạo lõm, lớp lớp kế tiếp nhau đều đặn, nhịp điệu.
Hình tháp nhỏ (tháp Bồ Tát): được bố cục trong hình vuông trang trí dày đặc trên các tầng tháp, thoạt trông ta cứ ngỡ là sự ngẫu nhiên trong trang trí, nhưng đó là triết lý luân hồi của đạo Phật, theo phạm trù âm dương hình tháp được bố cục trong ô vuông như gợi tín ngưỡng phồn thực của người Việt xưa, xung quanh hình tháp có các tia hào quang toả xếp tròn, lớp trong nhỏ và dấn lớn ra phía ngoài.
Lá đề: Là một trong những hoạ tiết trang trí phổ biến trên tháp Bình Sơn. Hình lá đề gợi nhớ cho người xem cảm nhận về cội bồ đề nơi Phật Thích Ca đắc đạođược các nhà thiết kế cách điệu từ quầng lửa sang đầu thường gặp trong các đồ án trang trí thời Lý với phần thân dưới rộng búp dần phề phía ngọn. Trong mỗi lá đề lại điểm đan xen các mảnh ngọc bội và sừng tê đặt đối ngẫu, phía dưới có hình hoa lá cách điệu đơn giản mà vẫn gợi cho người xem cảm nhận được.
Từ ngôn ngữ tạo hình, chúng có thể thấy tám nhóm đề tài trang trí Phật giáo trên tháp Bình Sơn đã chuyển tải cô đọng những triết lý luân thường của Đạo Phật, mà ở đó người nghệ sỹ năm xưa muốn gợi mở cho người xem suy tưởng khác nhau về con đường bát chính đạo (chính ngữ, chính nghiệp, chính mệnh, chính niệm, chính định, chính kiến, chính tư duy, chính tịnh tiến) như lắng sâu trong sự trầm tĩnh của tính thiền để dần toát lên qua mảng gốm thô mộc đang chuyển tải thông điệp của xưa tới hôm nay, góp phần làm phong phú về mặt tư liệu cho kho tàng mỹ thuật Việt Nam. Chính vì vậy, tháp Bình Sơn đã được Nhà nước xếp hạng dic tích quốc gia nhằm bảo tồn lâu dài các giá trị kiến trức, mỹ thuật phục vụ công tác nghiên cứu và du lịch.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét