TRANH TẾT & TRANH TRÂU

Đức Quang

Xưa kia vào những ngày tết Nguyên Đán trong không gian ngôi nhà Việt, người ta trang hoàng đủ loại cảnh sắc cho thêm xuân như cây nêu, cành đào, mâm ngũ quả, bánh chưng xanh, câu đối đỏ và những bức tranh tết.
Theo quan niệm dân gian, chơi tranh tết đã trở thành phong tục mang nét đẹp văn hoá truyền thống, giàu tính thẩm mỹ nhân văn của dân tộc ta. Thường sau tết ông Táo, dù nhà giàu hay nghèo người ta đi chợ lựa mua những bức tranh tết với hy vọng đón vinh hoa, phú quý về nhà, gỡ tranh cũ xuống treo tranh mới lên với hàm ý “Tống cựu, nghinh tân”.
Đề tài tranh tết phong phú, đa dạng phản ánh nhiều chủ đề cuộc sống và những nét đẹp trong sinh hoạt thường nhật của người dân lao động được người lớn và trẻ em ưa dùng như: Tranh thờ (Bà chúa thượng ngàn, Táo Quân, Vũ Đinh-Thiên ất, ngũ Hổ, Cuốn thư, Mâm ngũ quả,...).Tranh chúc tụng (ông Tiến Tài-ông Tiến Lộc, Vinh hoa, phú quý, Nhân Nghĩa, Trí Tín, Gà Đại cát, Lợn đàn, Gà đàn, Xuân hạ thu đông, Tố nữ, Cá chép-Chim công, Canh nông chi đồ,...). Tranh lịch sử (Bà Trưng, Bà Triệu, Ngô Quyền, Đinh Bộ Lĩnh, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi,...).Tranh xã hội (Đánh đu, Đấu vật, Bịt mắt bắt dê, Hứng dừa, đánh ghen, Đám cưới chuột, Thầy đồ cóc, Chăn trâu thổi sáo, Nhà nông,....).Tranh truyện (Thạch Sanh, Kiều, Chinh đông chinh tây, Nhị độ mai,...).
Bên cạnh những bức tranh tết mang đậm sắc thái văn hoá, lịch sử, tâm linh, mọi người còn dành vị trí trang trọng trong không gian ngôi nhà để đón chào năm mới bằng những bức vẽ hình con giáp đại diện cho năm. Nếu như năm Sửu (trâu) người ta sẽ chọn bức tranh đôi “Chăn trâu thả diều”, “Chăn trâu thổi” sáo hoặc bức tranh đơn “Nhà nông” của dòng tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh). Đây là những tranh có nội dung và hình thức đẹp thuần tuý, mộc mạc, phản ánh nét sinh hoạt lao động của người nông dân trong khung cảnh thanh bình, yên ả cùng những ước mơ bình dị nhưng bay cao.
Đến với bức thứ nhất “Chăn trâu thổi sáo” là hình vẽ ngộ nghĩnh chú bé mục đồng và trâu được người hoạ sỹ dân gian năm xưa bố cục cân xứng, nhịp điệu. Gần như choán ngợp không gian tranh là hình ảnh con trâu mộng hiền từ, hai sừng cong vênh hướng vào nhau, đầu nghểnh lên với đôi tai như đang lắng nghe tiếng sáo véo von từ phía chú bé ngồi xếp bằng trên lưng trâu với khuôn mặt vô tư, hồn nhiên, tóc để chỏm trái đào, mình cởi trần, đóng khố đang say sưa thổi sáo thả những nốt nhạc đồng quê vào vũ trụ trong xanh bao la. ở phía trên đầu chú bé là chiếc lá sen được người hoạ sỹ vẽ cách điệu lớn hơn tỷ lệ thực, nhưng quan sát chung các mảng khối trong tranh thật hài hoà, nhịp điệu ăn ý giữa những đường nét, màu sắc tự nhiên (ñoû, xanh, vàng, trắng, đen) làm điểm nhấn ấn tượng, lôi cuốn người xem. Được kết hợp với dòng chữ Hà diệp cái thanh thanh như gợi mở hình tượng ước mơ của người nông dân về một tương lai thật tươi sáng mà đại diện cho ước mơ đó là hình ảnh chú bé chăn trâu đang thả tâm hồn bay cao trong tiếng sáo cùng hoà quyện vào chiếc lá sen che đầu như bao chùm cả không gian vũ trụ thể hiện niềm khát vọng chinh phục thiên nhiên của con người thời xưa.
ở bức thứ hai “Chăn trâu thả diều” gợi cho người xem liên tưởng đến bức “Chăn trâu thổi sáo” nhưng quan sát chung cho thấy cách thức bố cục, nhân vật có điểm giống nhau nhưng nôị dung là một chủ đề rất riêng. Bằng hình vẽ chú bé mục đồng cởi trần, đóng khố nằm ngửa bụng trên lưng trâu, hai chân vắt ngang sang một bên với tư thế thật thoải mái. Tay phải chú bé cầm dây diều, tay trái đặt hờ trên lưng trâu, mắt hướng về chiếc diều đang lộng gió, nghe thoảng như có tiếng sáo du dương bên tai, nhưng quan sát kỹ người xem mới nhận ra chiếc diều chú bé đang thả chơi chính là chiếc nón hàng ngày em vẫn đội đầu che nắng mưa khi ra ruộng đồng nay lại bay bổng lên cao cùng làn giữ nguyên thu như thể hiện sự vươn lên của trí tuệ và ý chí của con người. Càng đi sâu vào quan sát ta thật ngỡ ngàng hơn với hình ảnh con trâu hiền lành nhưng thật ngộ nghĩnh, hóm hỉnh với chiếc đầu nghiêng nghiêng, bốn chân như đang nhảy múa theo làn gió thu cho diều bay cao hơn và dường như trâu cũng đang tham gia trò chơi thả diều cùng chú bé. Để làm cho bức tranh cân xứng, người hoạ sỹ đã nhấn nhá mấy vệt bút tạo những đám cỏ xanh mượt thật tinh tế để diễn tả cái động của không gian, nhân vật như sự gắn kết tình yêu giữa con người và thiên nhiên, như cùng hoà đồng trong một vũ trụ luận mà con người luôn giữ vai trò là tâm điểm giao hoà. Phía trên bức tranh có đề chữ “Vũ thu phong nhất tượng” hiểu nghĩa là một trận gió thu đang múa làm nổi bật hơn cho chủ đề bức tranh đó là cái tình của người nghệ sỹ đã biết phối hợp chặt chẽ giữa mỹ thuật và thư pháp làm cho tác phẩm nghệ thuật dân gian hoàn chỉnh, biểu đạt giàu cảm xúc, thẩm mỹ cuộc sống.
Từ hai bức “Chăn trâu thả diều”, “Chăn trâu thổi” sáo chúng ta đến với bức vẽ hoạt cảnh “Nhà nông” để cảm nhận cái đẹp từ đôi bàn tay tài hoa của người hoạ sỹ năm xưa khi lấy cảm hứng sáng tác từ hình tượng sinh hoạt, lao động của người nông dân qua hoạt cảnh nhà nông nghỉ giải lao sau giờ bừa ải, khuôn mặt còn mệt mỏi, ngồi tựa lưng vào chiếc bừa, áo mở phanh ngực, chân ngồi vắt chữ ngũ thật thoải mái, tay phải cầm chiếc quạt lá phe phẩy. Hình ảnh gợi cho người xem liên tưởng tới các nhà hiền triết phương đông sống ẩn dật lấy điền viên làm thú vui vầy. ở trước mặt người nông dân, chú trâu đã được tháo vàm, chắc sau giờ lao động nó cũng mệt mỏi và đói qua chiếc bụng hóp được người vẽ thể hiện mấy nét gạch cong, nhưng trâu vẫn chưa đi, đầu ngoảnh lại như chia sẻ nỗi mệt nhọc với người chủ và hình như nó cũng đồng cảm với người và hy vọng một mùa màng bội thu đang hứa hẹn. Trên lưng trâu hai chú chim sáo sậu đang đậu, đầu chúng hướng vào nhau như trò chuyện, tình tự. Ngắm bức tranh người xem cảm nhận cái khung cảnh yên bình nơi thôn dã và cảm thông với nỗi vất vả một nắng hai sương để làm nên hạt lúa vàng. Nhưng cái sâu sắc hơn ở bức tranh mà người xưa muốn gửi thông điệp tới hôm nay là tình yêu thiên nhiên, yêu lao động và cuộc sống.
Nếu như hình trong tranh tết - tranh trâu là cái diễn tả đường nét, sự biểu đạt tâm lý, trạng thái của nhân vật thì ngôn ngữ và sắc màu trong tranh tết là cái làm nổi bật hơn cho chủ đề nội dung của tác giả, nhân qua đó giúp người xem hình dung, cảm nhận và sử dụng theo từng mục đích khác nhau.
Trong ngày xuân tâm trạng mọi người thanh thản ngồi bên sắc thắm cành đào, uống chén rượu nồng và ngắm những bức tranh tết - tranh trâu con người thêm sảng khoái, giàu sức sống mà tranh tết chính là thông điệp chuyển lời cầu chúc tốt lành cho mình và cho mọi người. Còn những ai có năm tháng ở đồng quê hẳn như được chở về với chính mình qua bức tranh trâu với những ước mơ bay cao trong tiếng sáo diều, nay lại gặp lại hình ảnh đó, lòng ta cảm thấy vui khi nghiệm thấy một phần ước mơ xưa nay đã trở thành hiện thực để ngày xuân thêm câu chuyện nồng “ôn cố tri tân”.